جلوگيري از اشتباهات بالقوه

تا به حال به اشتباه دوشاخه تلفن خود را به پريز برق زده ايد؟ اگر اين اتفاق يا مواردي از اين دست را تجربه نکرده ايد مطمئنا در مورد نمونه هايي زيادي از وقوع اين اشتباهات شنيده ايد. مسلما دليل وقوع اين اشتباه، امکان وارد کردن دوشاخه وسايل برقي و دستگاه تلفن در پريز هاي يکديگر است. به عبارت ديگر زمينه وقوع اين اشتباه به صورت بالقوه وجود داشته است که در نهايت منجر به وقوع آن شده است.

آيا اتفاق افتاده است که يک ديسک فلاپي رايانه را برعکس وارد درايو کنيد؟ آيا تا به حال فيش پرينتر خود را برعکس وارد کرده اید؟ در اين صورت حتما متوجه شده ايد که نمي توان ديسک و يا فيش مزبور را برعکس وارد کرد و اينکه شما در اين موارد فقط يک انتخاب داريد. طراح سيستم هاي مزبور، از طريق محدود کردن انتخاب کاربران به يک مورد، هيچ زمينه ای برای وقوع اشتباه بالقوه باقي نگذاشته است.

تجربه فوق سبب مطرح شدن اصلي تحت عنوان Murphy's Law، از سوي آقاي Edward A. Murphy[1]، گرديده است که مي­گويد:

مشکلي که ممکن است به صورت بالقوه رخ دهد، بالاخره رخ مي­دهد.

اصل فوق در تمامي فعاليت هاي کشورهاي پيشرفته لحاظ مي گردد. در نتيجه در اين کشورها با سيستم هايي مواجه هستیم که قسمت اعظم آنها را انتخاب هاي تک گزينه اي تشکيل مي دهد. جالب اینجاست که با ظهور فن آوري هاي پيشرفته و پيچيده، امکان اعمال قانون فوق مشکل تر مي گردد. با اين وجود هنوز هم ايجادکنندگان اين قبيل سيستم ها سرمايه هنگفتي را صرف محدود کردن انتخاب هاي کاربران مي نمايند. با بکارگيري اين رويکرد، ايجادکنندگان سيستم خواهند توانست کنترل موثري بر صحت انتخاب هاي مختلف در يک سيستم اعمال نمايند.

فرض کنيد که سيستمي به شما عرضه شده است. در وهله نخست مي­توان توقع داشت که صحت قابليت هاي سيستم مزبور، حداقل يک بار توسط مجري سيستم، بررسي شده است. بدين ترتيب و با دانستن اصل فوق، زمينه وقوع اشتباهات بالقوه در سيستم را در مواردي جستجو کنيد که سيستم بيشتر از يک انتخاب را به شما عرضه مي نمايد. در اين موارد تا هنگامي که مطمئن نشده ايد تمامي انتخاب ها منجر به حصول نتيجه صحيح مي شود، زمينه وقوع اشتباهي بالقوه را در پيش رو خواهيد داشت. در چنين شرايطي عدم اطمينان خود را به اطلاع مجري برسانيد و از او بخواهید انتخاب هاي مزبور را به يک انتخاب محدود کرده و يا شما را از صحت تمامي انتخاب­ها مطمئن سازد.

در مواجهه با محيط های نرم افزاري، مانند سيستم هاي اطلاعات مکاني، زمينه های وقوع اشتباهات بالقوه به وفور يافت مي شوند. دليل اين امر را مي توان در اشتباهات موجود در طراحي و اجراي سيستم و يا عدم لحاظ کردن تمامي شرايط براي اجزاي مختلف سيستم (بالاخص داده هايي که سيستم با آنها مواجه خواهد بود) جستجو نمود. بدین ترتیب، با طيف بسيار گسترده اي از فرآيندهاي چند انتخابي در یک سيستم اطلاعات مکاني مواجه مي شويد که پرداختن به همه آنها با بکارگيري اصل فوق خود موجب بروز مشکلات مي گردد.

راهکار رايج اولويت بندي زمينه هاي بالقوه وقوع مشکل است. اين اولويت بندي را مي­توان براساس جدي بودن مشکلي که ممکن است رخ دهد و احتمال وقوع آن مشکل انجام داد. در اين شرايط اتفاق جالبي رخ مي دهد، چرا که اولويت بندي مزبور ممکن است مربوط به معيارهايي دور از منطق طبيعي باشد. براي مثال فرض کنيد که در حال راه رفتن در اطاق خود و خوردن قطعه اي نان هستيد که يک طرف آن را با کره و مربا آغشته کرده ايد (نوش جان)! احتمال وقوع اشتباهي که منجر شود نان از دست شما بيافتد و طرفي که مربايي است روي فرش شما بيافتد چقدر است؟ آيا مي دانيد هرچه فرش شما گران تر باشد اهميت مشکل مزبور و همچنين احتمال وقوع آن بالاتر مي­رود؟

بر اين اساس در اولويت بندي مشکلات بالقوه، با توجه به محل وقوع آن و تأثيرات ممکن یک شبيه سازي شخصي انجام دهيد. آنچه مهم است درک اهميت، اولويت و احتمال وقوع يک اشتباه از سوي شما است. دقت کنید که اگر اين امر را به ايجادکننده سيستم واگذار کنيد نتيجه خوبي نخواهيد گرفت.

در انتها براي اينکه تا حدي خيال شما را راحت نماييم به اين نکته اشاره مي نماييم که روش هایي سيستماتيک تحت عنوان طراحي دفاعي[2] ارائه گرديده که به ايجاد کنندگان سيستم، اعم از مدل سازها و برنامه نويسان، اين امکان را مي دهد تا به بررسي زمينه هاي بالفعل و باقوه وقوع مشکل بپردازند. در صورت دنباله روي صحيح از اصول ارائه شده در طراحي دفاعي مي­توان از رفع بسياری از زمينه هاي بالقوه حل مشکل مطمئن بود.

 

 

---

[1] وي در سال 1949 مهندس ارتش آمريکا بوده و در طراحي راکت هاي شتاب دهنده براي آزمايش سرعت هاي بالاتر از صوت همکاري داشته است. اين اصل نيز در جريان وقوع اشتباهي در يکي از اين آزمايش ها در سال 1949 مطرح شده است.

[2] Defensive Design